Pruski system penitencjarny, wojenne dramaty i powojenne przemiany. Historia więzienia w Oleśnicy
Budowa i rozwój XIX-wiecznego więzienia
Gmach, który znamy dzisiaj, został wzniesiony około 1880 roku, choć dokładna data budowy nie jest pewna. Na planach miasta z 1865 roku w tym miejscu nie figuruje jeszcze żaden budynek opisany jako więzienie. Podczas badań archiwalnych udało się odnaleźć plany rozbudowy więzienia z 1896 roku w zbiorach Technische Universität Berlin Architekturmuseum. Ich autorem był niemiecki architekt Karl Friedrich Endell, który zaprojektował również dzisiejszy budynek Sądu Rejonowego w Oleśnicy.
Czterokondygnacyjny budynek oleśnickiego więzienia jest typowym przykładem pruskiego systemu penitencjarnego końca XIX i początku XX wieku, przeznaczonego dla dużej liczby więźniów odbywających długotrwałe kary.
Więzienie w czasach II wojny światowej
W latach 1939–1945 zakład był przeznaczony dla mężczyzn, kobiet i nieletnich z różnej wysokości karami aresztu i więzienia. Na początku lat 40. liczba miejsc wynosiła 190, w tym 20 dla kobiet, a więźniowie pochodzili z okręgów sądów w Oleśnicy i Wrocławiu.
Więzienie uczestniczyło także w akcji „Noc i Mgła” (Nacht und Nebel), kierując tu mniejsze grupy więźniów śledczych z wrocławskiego sądu (Sondergericht Breslau), głównie kobiety z Francji. Po zakończeniu działalności Sondergericht we wrześniu 1944 r., większość więźniów trafiła do obozów koncentracyjnych, głównie Gross-Rosen.
W oleśnickim więzieniu przetrzymywani byli również żołnierze Narodowej Organizacji Bojowej oraz Związku Strzeleckiego zatrzymani przez Gestapo. Wśród osadzonych znaleźli się także polski pilot myśliwca Spitfire – Stanisław Król – oraz brytyjski pilot Sydney Dowse, uczestnicy tzw. „Wielkiej ucieczki” z obozu Stalag Luft III. Po 12 dniach wędrówki zostali pojmani i osadzeni w Oleśnicy, a następnie przewiezieni do Wrocławia, gdzie S. Król został zamordowany 14 kwietnia 1944 r.
Więzienie zostało ewakuowane przez hitlerowców w styczniu 1945 r. i częściowo spalone, prawdopodobnie w wyniku działań wojennych lub w celu zniszczenia dokumentacji.
Okres powojenny i rozwój zakładu
Odbudowa i przygotowanie budynku do użytku rozpoczęły się w latach 60. XX wieku. W 1963 roku powołano do życia więzienie specjalne w Oleśnicy, które stało się jednym z wiodących ośrodków dla skazanych niepełnosprawnych psychicznie. W latach 1965–1972 funkcjonował tu oddział psychiatrii sądowej o charakterze szpitalnym, pełniący rolę obserwacyjno-rozdzielczą i dydaktyczną. Opracowywano indywidualne programy oddziaływań dla skazanych, a doświadczenia personelu przyczyniły się do kształtowania modelu traktowania osób z zaburzeniami psychicznymi w polskim systemie penitencjarnym.
W 1967 roku więzienie specjalne przekształcono w Zakład Karny w Oleśnicy. W 1972 r. zakład został zreorganizowany dla skazanych wymagających szczególnych środków leczniczo-wychowawczych, a oddział psychiatrii sądowej zlikwidowano. W kolejnych latach zmieniało się przeznaczenie zakładu: w 1983 r. utworzono oddział dla recydywistów, w 1996 r. – zakład karny dla recydywistów penitencjarnych.
Na początku 1999 roku Zakład Karny w Oleśnicy został przekształcony w jednostkę typu zamkniętego dla osób odbywających karę pozbawienia wolności po raz pierwszy, młodocianych oraz skazanych z zaburzeniami psychicznymi lub upośledzonych umysłowo.
Zmiany organizacyjne w XXI wieku
W 2018 roku Minister Sprawiedliwości zarządzeniami zlikwidował Zakład Karny w Oleśnicy, tworząc kolejno Oddział Zewnętrzny Aresztu Śledczego we Wrocławiu, a następnie Oddział Zewnętrzny Zakładu Karnego nr 1 we Wrocławiu.
Dziś budynek więzienia w Oleśnicy pozostaje świadectwem wielowiekowej historii miasta i ewolucji systemu penitencjarnego – od pierwszych powiatowych aresztów po współczesne jednostki specjalistyczne. Czy w przyszłości zniknie z mapy miasta? Nie wiadomo. Wiadomo jednak, że obecnie osadzeni tu więźniowie zostali przeniesieni do placówki we Wrocławiu. Co będzie dalej, przekonamy się o tym zapewne niebawem.
Źródła: www.olesnica.nienaltowski.net
Zakład Karny w Oleśnicy